Nabożeństwo majowe - cz. 1

Maj - miesiąc maryjny, w którym w kościołach odprawia się szczególne nabożeństwo - nabożeństwo majowe. Wypełnia je Litania Loretańska. Chciałbym naszym czytelnikom, w tym wiosennym i maryjnym miesiącu , przybliżyć historię i znaczenie niektórych wezwań, którymy wychwalamy Matkę Bożą. Dzisiaj historia powstania tej modlitwy.

"Maryjna pobożność ludowa, zróżnicowana w swoich zewnętrznych formach i głęboka w motywacjach, jest ważnym i uniwersalnym faktem kościelnym" (1). W takich słowach Kościół podkreśla ważność i uniwersalny wymiar ludowej pobożności związanej z osobą Maryi. Kościół zachęca również do pielęgnowania osobistej i wspólnotowej pobożności, szczególnie w nabożeństwach, które są w Kościele zatwierdzone i polecane (2). W Konstytucji Dogmatycznej o Kościele Ojcowie ostatniego Soboru wyrazili szczere poparcie dla kultu Błogosławionej Dziewicy, ze zwróceniem uwagi na kult liturgiczny ale nie tylko, ponieważ praktyki i zbożne ćwiczenia ku Jej czci zalecane w ciągu wieków przez Urząd Nauczycielski cenili wysoko i to, co postanowione było w minionych czasach o kulcie obrazów Chrystusa, Błogosławionej Dziewicy i Świętych, pobożnie zachowywali (3).

Z powyższych stwierdzeń wynika, że nie tylko formy kultu liturgicznego, ale także formy pobożności ludowej są zalecane i akceptowane przez Kościół choć nie tak samo - te dwie formy są bowiem najbardziej właściwymi wyrazami kultu chrześcijańskiego choć nie są równorzędne (4).

Litania – jak naucza Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów – "to dość długa seria wezwań do Maryi, następujących po sobie w jednakowym rytmie i stwarzających jakby modlitewny strumień uwielbień i błagań; wezwania bowiem, przeważnie bardzo krótkie, składają się z dwu części: pierwsza jest wychwalaniem, druga – błaganiem" (5).

Charakter błagalny każdej litanii wynika już ze źródłosłowu samej nazwy: litaneo, znaczy pokornie prosić, błagać (6). Modlitwa litanijna znana była od pierwszych wiekach chrześcijaństwa, gdzie zazwyczaj odmawiano ją przed rozpoczęciem Eucharystii. Najczęściej to diakon odczytywał głośno inwokacje, na które odpowiedź wiernych brzmiała: Kyrie eleison, te rogamus audi nos (7). Modlitwy te często ograniczały się do trzykrotnego wezwania, które przetrwało do naszych czasów jako rozpoczęcie każdej litanii: Kyirie eleison, Chryste eleison, Kirie eleison.

Wielu jednak początków modlitwy litanijnej doszukuje się przed chrześcijaństwem – w Starym Testamencie. Przytacza się tu przykłady z Księgi Proroka Daniela – Pieśń Trzech Młodzieńców wrzuconych do pieca (zob. Dn 3,52-90), ale również niektóre Psalmy, na przykład 136(135), który jak litanijne módl się za nami, powtarza rytmicznie: bo Jego łaska na wieki.
Prześladowania i potrzeba wsparcia duchowego od aniołów oraz tych, którzy już osiągnęli chwałę nieba poprzez męczeństwo a później także innych wiernych czczonych jako świętych, stworzyło Litanię do Wszystkich Świętych. Miała ona swój własny schemat wezwań: wstępne błagania do Trójcy Świętej, pierwsza część – wezwania do poszczególnych świętych, druga część – błagania o litość i miłosierdzie u Jezusa Chrystusa przez Jego zasługi w dziele zbawienia aż po końcowe trzykrotne błaganie o zmiłowanie Baranka Bożego. Cała modlitwa kończyła się modlitwą do Boga za przyczyną wszystkich Świętych (9). Można więc zauważyć, że obecna Litania do Wszystkich Świętych ma podobną strukturę co na początku chrześcijaństwa – ok. V wieku (szczegółowo strukturę Litanii Loretańskiej przedstawię w ostatnim paragrafie niniejszego rozdziału).

Początków litanii maryjnych można doszukiwać się właśnie w Litanii do Wszystkich Świętych. Rozpoczynała się ona – w swej drugiej części – trzema wezwaniami do Matki Pana naszego: Święta Maryjo, Święta Boża Rodzicielko, Święta Panno nad Pannami (10).

Pierwsze ślady litanii, którą moglibyśmy nazwać ściśle Litanią do Najświętszej Maryi Panny odnajdujemy dopiero w XII wieku, kiedy to kult maryjny rozwijał się na niebywałą dotąd skalę. Z tego właśnie czasu znany jest manuskrypt paryski, który stanowi najstarsze świadectwo litanijnej modlitwy maryjnej tego typu (11). Należy wspomnieć o tzw.: Litanii z Moguncji (Litania o naszej Pani, Bożej Rodzicielce), którą zamieszczono w kodeksie już XII wieku (12). W XVI najbardziej popularne były dwie wersje: z Moguncji i Loretto (13).

Zatwierdzenia tekstu Litanii Loretańskiej dokonał papież Grzegorz XIII (pontyfikat w latach 1572 – 1585). Tekst do zatwierdzenia przedłożył mu archidiakon Guide Candiotti z Loretto w 1578 roku. Natomiast 11.06.1587 Sykstus V (pontyfikat w latach 1585 – 1590) obdarzył jej odmawianie 200 dniami odpustu (14). Ponieważ w tym czasie powstawało wiele mniej lub bardziej udanych teologicznie litanii, papież Klemens VIII (pontyfikat w latach: 1592 – 1605) nakazał w 1601 roku znieść wszystkie litanie maryjne poza loretańską. Trzydzieści lat później Święta Kongregacja Obrzędów zakała dokonywania zmian w Litanii bez jej zgody. Tekst maryjnej modlitwy litanijnej został umieszczony po raz pierwszy w Dodatku do Rytuału Rzymskiego w wydaniu wzorcowym z roku 1874 (15).

Wśród polskich wersji tej modlitwy jedno z najstarszych pochodzi z XVI wieku a zawarty jest w modlitewniku Marcina Laterny Harfa Duchowna. Obecnie tekst znajduje się w starodrukach Biblioteki Jagiellońskiej . Warto wspomnieć, że jej wezwania nie ograniczają się do układu wezwanie – prośba, ale są zaopatrzone w biblijne lub teologiczne uzasadnienie .

Dlaczego tak wielką karierę zrobiła modlitwa z Loretto? Małe włoskie miasteczko w odległości pięciu kilometrów od Adriatyku, nosi swoją nazwę od wawrzynowego gaju na pobliskim wzgórzu (łac. lauretum – wawrzyn) (16). Około roku 1100 wybudowano tam kaplicę ku czci Matki Bożej, która szybko zaczęła przyciągać pątników. Ruch pielgrzymkowy wzrósł po roku 1204, kiedy przeniesiono cudowny obraz Matki Bożej z Trsatu (Tersatto) w Dalmacji, który według legendy miał być namalowany przez św. Łukasza. Inna legenda głosi, że do Tersatto aniołowie mieli przenieść dom św. Rodziny z Nazaretu (tzw. Święty Domek) a potem właśnie do Loretto. Legenda ta sprawiła, że do dziś czci się w tym miejscu Boże Macierzyństwo Najświętszej Maryi Panny oraz tajemnicę Wcielenia – prawdy wiary integralnie złączone z Nazaretem.

Innym powodem wielkiej popularności tej modlitwy było niewątpliwie zalecenie Leona XIII (pontyfikat w latach: 1878-1903) aby modlitwę różańcową kończyć Litanią Loretańską. Wcześniej, w XV wieku, m.in. w Rzymie towarzyszyła jej inna, długa na dziewięćdziesiąt jeden wezwań litania, która przetrwała aż do XIX wieku szczególnie w dominikańskich wspólnotach w Portugalii (17).

Arkadiusz Cichosz
---------
(1) Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii: zasady i wskazania, Poznań 2003, nr 183.
(2) Tamże.
(3) LG, nr 67.
(4) Dyrektorium, nr 58; por. także: Sobór Watykański II, Konstytucja o Liturgii Świętej „Sacrosanctum Concilium”, Wrocław 1997, nr 13.
(5) Dyrektorium, nr 203.
(6) Por. J. Drozd, Litania Loretańska. Pochodzenie – sens wezwań – rozważania, Kraków 1991, s. 6.
(7) Łac.: Panie zmiłuj się, Ciebie prosimy, wysłuchaj nas; por. J. Raba, Litania Loretańska (rozważania). Część pierwsza. Kraków 1968, s. 9.
(8) Por. J. Drozd, dz. cyt., s. 6. (Warto zaznaczyć, że wezwanie to jest jednym z niewielu zachowanych w liturgii wezwaniem pochodzącym z języka greckiego, który w liturgii był przecież pierwotniejszy od łaciny).
(9) Por. tamże.
(10) Por. tamże.
(11) Por. B. Simonetto, Litania Loretańska, Kraków 2005, s. 7.
(12) Por. tamże, s. 10.
(13) Por. J. Raba, dz. cyt., Kraków 1968, s. 9.
(14) Tamże.
(15) Por. Dyrektorium, nr 203, przypis 39.
(16) Por. J. Drozd, dz. cyt., s. 8.
(17) Por. B. Simmonetto, dz. cyt., s. 10-12.